Tavium, Orta Anadolu’nun kuzeyinde, antik Galatia Bölgesi’nin doğusunda yer alan önemli bir antik yerleşimdir. Kent, günümüzde Yozgat il merkezinin batısındaki Büyüknefes Köyü çevresinde lokalize edilmektedir. Antik kaynaklarda Taouion, Tavium, Tauion, Tabia ve Tavia gibi farklı adlarla anılan yerleşim, yalnızca Galat dönemine ait bir siyasi merkez değil, Kalkolitik Çağ’dan Bizans Dönemi’ne kadar uzun süreli yerleşim sürekliliğiyle dikkat çeken bölgesel bir merkez niteliğindedir.
Yazılı kaynaklar, arkeolojik yüzey araştırmaları, seramik buluntuları, mimari parçalar, yazıtlar, sikkeler ve nekropol verileri birlikte ele değerlendirildiğinde Tavium’un, Galatia’nın doğusundaki en önemli yerleşimlerden biri olduğu anlaşılmaktadır. Kent ve yakın çevresinde gerçekleştirilen araştırmalar, yerleşimin Kalkolitik Çağ’a kadar uzandığını göstermektedir. Büyükkale ve Küçükkale üzerinde tespit edilen erken dönem buluntuları, yerleşmin ilk çekirdeğinin bu doğal yükseltiler üzerinde şekillendiğini düşündürmektedir. Erken Tunç Çağı bağlamında yerleşmin Kaneš Karumu metinlerinde geçen Tamnia/Tavnia ile, Hitit Dönemi’ndeki Taviniya ile ilişkilendirilmesi hem yerleşim sürekliliği hem de yer adının tarihsel devamlılığı açısından önem taşımaktadır. Bu veriler, Tavium’un Galat ve Roma Dönemleri öncesine uzanan kimliği yerel Anadolu yerleşim geleneğiyle bağlantılı olduğunu göstermektedir.
Coğrafi bakımdan Tavium, Kalözü ve Nefesçay vadileri arasında, doğal savunmaya elverişli bir topoğrafyada gelişmiştir. Büyükkale, Küçükkale ve Zeğreg Tepe çevresinde yoğunlaşmaktadır. Özellikle Zeğreg Tepe çevresinde belgelenen mimari parçalar ve tiyatro izleri, kamusal yapıların bu kesimde toplandığını göstermektedir. Yerleşmin çevresindeki verimli tarım alanları ve su kaynakları, Tavium’un yalnızca siyasi ve dini bir merkez olmadığını, aynı zamanda bölgesel ölçekte ekonomik bir odak niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. Kent çevresinde tespit edilen küçük yerleşimler, üretim alanları, çiftlik niteliğindeki alanlar ve nekropol alanları Tavium’un geniş bir kırsal hinterlanda dayanan bölgesel bir sistemin merkezi olduğunu göstermektedir.
Hellenistik Dönem’de Tavium’un tarihsel görünürlüğü belirgin biçimde artmıştır. Antik yazarlara göre kent, Galat topluluklarından Trokmoi ile ilişkili başlıca merkezlerden biridir. Bu dönemde Tavium’un kabile merkezi olmanın yanı sıra dinsel ve ekonomik işlevler üstlenen gelişmiş bir yerleşim olduğu anlaşılmaktadır. Hellenistik Döneme ait en önemli buluntu gruplarından biri sikkelerdir. Bu sikkeler üzerinde boğa, kartal, amphora, Dioskouroi ve Zeus ile ilişkili figürler yer almaktadır. Söz konusu ikonografi, kentte güçlü bir dinsel kimliğin oluştuğunu göstermektedir. Sikkeler aynı zamanda Tavium’un ekonomik dolaşıma katıldığını ve kendine özgü bir kentsel temsil dili geliştirdiğini ortaya koymaktadır.
Roma döneminde Tavium’un önemi daha da artmıştır. Galatia’nın Roma egemenliğine girmesinin ardından kent, eyalet sistemi içinde yeniden örgütlenmiş ve kısa sürede bölgesel ölçekte önemli bir merkez hâline gelmiştir. Antik kaynaklarda Tavium, Galatia’nın doğusundaki önemli pazar yerlerinden biri olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, kentin ekonomik açıdan güçlü bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Aynı kaynaklarda Zeus’a adanmış büyük bir kutsal alan ile anıtsal bir bronz Zeus heykelinden söz edilmektedir. Zeus Tavianos kültü, Tavium’un en karakteristik dinsel unsurlarından biridir. Bu kültün kökeni üzerine yapılan değerlendirmeler, daha eski Anadolu inanç gelenekleriyle bağlantılı uzun süreli bir dinsel sürekliliğe işaret etmektedir. Zeus kültünün yanı sıra Asklepios, Hygieia ve diğer tanrılara ilişkin ikonografik veriler, kentte çok katmanlı bir dinsel yaşamın bulunduğunu göstermektedir.
Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait mimari veriler, Tavium’un gelişmiş bir kentsel dokuya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Kent alanında tespit edilen sütun gövdeleri, sütun başlıkları, arşitravlar, geison blokları ve bezemeli frizler, anıtsal yapıların varlığına işaret etmektedir. Özellikle bezemeli friz blokları, taş işçiliği ve mimari süsleme bakımından dikkat çekicidir. Bu mimari parçalar, kentte tapınaklar ve kamusal yapılarla ilişkili anıtsal bir mimari programın bulunduğunu düşündürmektedir. Zeğreg Tepe çevresinde belgelenen tiyatro kalıntısı da bu kamusal mimarinin önemli unsurlarından biridir. Her ne kadar kentte geniş çaplı kazılar gerçekleştirilmemiş olsa da yüzey araştırmalarında belgelenen mimari yoğunluk Tavium’un Roma Dönemi’nde ileri düzeyde kentleşmiş bir yerleşim olduğunu göstermektedir.
Seramik buluntuları, Tavium’un arkeolojik karakterinin anlaşılmasında temel veri gruplarından biridir. Yüzey araştırmalarında tespit edilen seramik repertuarı, Kalkolitik Çağ’dan Bizans Dönemi’ne kadar uzanan geniş bir kronolojik dizilim sunmaktadır. Bu veriler, yerleşim sürekliliğinin yanı sıra üretim ve tüketim ilişkilerine dair önemli bilgiler sağlamaktadır. Özellikle Galat seramiği olarak tanımlanan grupların Tavium’da yoğun biçimde temsil edilmesi, yerleşmenin bölgesel üretim merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir. Seramik verileri ayrıca Tavium’un Orta Anadolu’nun geniş kültürel çevreleriyle ilişkisini ortaya koymaktadır.
Epigrafik veriler, Tavium’un sosyal ve idari yapısının anlaşılmasında önemli bir yere sahiptir. Büyüknefes ve çevre köylerde bulunan yazıtlar, kentin geniş bir kırsal alanla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Roma Dönemi’ne ait onurlandırma yazıtları, yerel seçkinler ve idari görevlilerin varlığını belgelemektedir. Bizans Dönemi’ne ait mezar yazıtları ise bölgede Hristiyanlığın yayılımı ve kurumsallaşma sürecine ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır. Bu belgeler, Tavium’da örgütlü bir kamusal yaşamın ve belirgin bir toplumsal tabakalaşmanın bulunduğunu göstermektedir.
Kentin nekropol alanları da Tavium’un toplumsal yapısına ilişkin önemli veriler sağlamaktadır. Kent çevresinde kaya mezarları, nekropol alanları ve tümülüsler belgelenmiştir. Özellikle tümülüsler, Hellenistik ve erken Roma Dönemleri’nde yerel seçkin tabakanın varlığına işaret etmektedir. Mezar mimarisiyle ilişkili heykeltıraşlık eserleri, gömü alanlarının sosyal statü ve temsil ile bağlantılı olduğunu göstermektedir. Kaya mezarları ve mezar yazıtları ise kırsal toplulukların ölü gömme geleneklerine ışık tutmaktadır.
Tavium’un önemini belirleyen unsurlardan biri de bölgesel yol ağı üzerindeki konumudur. Kent, Ankyra, Amaseia, Sebasteia ve Kaisareia gibi merkezleri birbirine bağlayan yolların kavşak noktasında yer almaktadır. Bu konum, Tavium’un ticari ve stratejik açıdan önem kazanmasını sağlamıştır. Antik yol listeleri ve miltaşları, kentin bölgesel ulaşım sistemi içinde merkezi bir durak olduğunu göstermektedir. Tavium’un pazar yeri kimliği de bu ulaşım ağıyla yakından ilişkilidir.
Bizans Dönemi’nde Tavium’un karakteri değişmekle birlikte kent önemini korumuştur. Hristiyan mezar yazıtlarının yoğunlaşması, kilise yapılarıyla ilişkili mimari parçalar ve piskoposların konsil kayıtlarında görülmesi, Tavium’un bu dönemde piskoposluk merkezi hâline geldiğini göstermektedir. Böylece kent, güçlü pagan geçmişine rağmen Hristiyanlık çerçevesinde yeniden örgütlenen önemli bir dini ve idari merkez olarak varlığını sürdürmüştür.
Sonuç olarak Tavium, Kalkolitik Çağ’dan Bizans Dönemi’ne kadar kesintisiz izlenebilen uzun yerleşim tarihi, mimari kalıntıları, seramik üretimi, yazıtları, sikkeleri, mezar yapıları ve bölgesel yol ağıyla Orta Anadolu’nun önemli antik yerleşimlerinden biridir. Antik kaynaklar ile Arkeolojik ve epigrafik veriler birlikte değerlendirildiğinde Tavium’un Galatia’nın doğusunda siyasi, ekonomik, dini ve kültürel açıdan merkezî bir yerleşim olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle Tavium, hem Galatia tarihi hem de Orta Anadolu arkeolojisinin uzun dönemli gelişimini anlamak açısından oldukça önemli yerleşimlerden biridir.
Kaynakça
CHRISTOF, E. (2006). Antike Architekturteile aus Tavium, G. KOINER, M. LEHNER, T. LORENZ ve G. SCHWARZ içinde, Akten des 10. Österreichischen Archäologentages in Graz (7.–9. November 2003) (25–29), Wien.
CHRISTOF, E., KOINER, G. (2005). Antike Architekturfragmente aus Tavium. Istanbuler Mitteilungen. 55, 271–288.
CHRISTOF, E., KOINER, G. (2007). Die wissenschaftliche Auswertung der Architekturteile – Zusammenfassung der Projektergebnisse. Istanbuler Mitteilungen. 57, 561–571.
CHRISTOF, E., KOINER, G., PUHM, A. (2004a). The Roman and Late Antique Architectural Remains of Tavium (Galatia). Anatolia Antiqua. 12, 187–189.
CHRISTOF, E., KOINER, G., PUHM, A. (2004b). Architektur in Tavium (Türkei/Zentralanatolien/Galatien). Archäologie Österreichs. 15(1), 62–63.
DARBYSHIRE, G., MITCHELL, S., VARDAR, L. (2000). The Galatian Settlement in Asia Minor. Anatolian Studies. 50, 75–97.
GERBER, C. (2003). Die Keramikgruppen von Tavium/Büyüknefes. Anatolia Antiqua. 11, 223–251.
GERBER, C. (2008). New Insights into the Settlement History of the Tavium Region (NW Part of the Yozgat Province), K. STROBEL içinde, New Perspectives on the Historical Geography and Topography of Anatolia in the II and I Millennium BC (189–234), Florence.
GERBER, C. (2009). Tavium/Tawinija: Ein Zentralort im östlichen Galatien und seine Region, K. SCHMIDT içinde, Erste Tempel – Frühe Siedlungen. 12000 Jahre Kunst und Kultur (61–89).
ITINERARIUM ANTONINI. (1929). Itineraria Romana. (Haz. O. CUNTZ). Leipzig.
MEMNON. (2007). Herakleia Pontike Tarihi. (Çev. M. ARSLAN). İstanbul.
NOTITIAE EPISCOPATUUM. (1981). (Haz. J. DARROUZÈS). Paris.
PLINIUS. (1944-1962). Naturalis Historia. (Haz. H. RACKHAM). London.
STEPHANOS BYZANTIOS. (1849). Ethnika. (Haz. A. MEINEKE). Berlin.
STRABON. (2000). Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika). (Çev. A. PEKMAN). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
STROBEL, K. (2008). Tawinija/Tavium and the Regional Hittite Road Network, K. STROBEL içinde, New Perspectives on the Historical Geography and Topography of Anatolia in the II and I Millennium BC (281–302), Florence.
STROBEL, K. (2009). Städtebau und Kunstschaffen im römischen und byzantinischen Tavium, V. GAGGADIS-ROBIN, A. HERMARY, M. REDDÉ ve C. SINTES içinde, Les ateliers de sculpture régionaux: techniques, styles et iconographie (369–379), Aix-en-Provence.
STROBEL, K., GERBER, C. (1999). Tavium (Büyüknefes) Feldforschungen des Jahres 1997. Araştırma Sonuçları Toplantısı. 16(1), 297–313.
STROBEL, K., GERBER, C. (2000a). Feldforschungen in Tavium 1998 – Vorbericht. Araştırma Sonuçları Toplantısı. 17, 169–176.
STROBEL, K., GERBER, C. (2000b). Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat): Ein regionales Zentrum Anatoliens. Istanbuler Mitteilungen. 50, 215–265.
STROBEL, K., GERBER, C. (2003). Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat): Bericht über die Kampagnen 2000–2002. Istanbuler Mitteilungen. 53, 131–195.
STROBEL, K., GERBER, C. (2007). Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat): Bericht über die Kampagnen 2003–2005. Istanbuler Mitteilungen. 57, 547–621.
STROBEL, K., GERBER, C. (2010). Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat) und seine Region: Bericht über die Kampagnen 2006–2009. Istanbuler Mitteilungen. 60, 291–338.
TABULA PEUTINGERIANA. (1916). Itineraria Romana. (Haz. K. MILLER). Stuttgart.
URBAN, L. U. (2016). Überlegungen zur sogenannten galatischen Keramik aus Tavium/Büyüknefes. Phoibos. 13, 133–137.
URBAN, L. U. (2019). Die “Hellenistische Blüte” in Side und Tavium aus archäologischer Sicht, R. LAFER, H. DOLENZ ve H. LUIK içinde, Antiquitates Variae. Festschrift für Karl Strobel zum 65. Geburtstag (200–209), Rahden/Westfalen.
NOTITIAE EPISCOPATUUM. (1981). Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae. J. DARROUZÈS (Haz.). Paris.
MITCHELL, S. (Haz.) (1982). Regional Epigraphic Catalogues of Asia Minor II: The Ankara District. The Inscriptions of North Galatia (RECAM II). Oxford.